علوم ديگر گرفته شود و شرح آن در بالا آمد . 3 . موضوعات عرفى كه نياز به تخصّص علمى خاصّى ندارد ولى بايد نظر و ارتكاز عرف به طور دقيق شناخته شود و بىشكّ فقيه به خاطر ممارست دائم با اين مسائل در تشخيص اين موضوعات قوىتر است و به همين دليل ، تشخيص اين موضوعات را بر عهده مىگيرد و حكم آن را صادر مىكند و در اختيار مقلّدان مىگذارد . مثال‌هاى فراوانى در فقه براى اين قسم داريم از جمله اينكه گفته مىشود استعمال ظروف طلا و نقره حرام است . اين حكم به طور كلّى از ادلّهء شرع ثابت شده ولى در مصاديق آن شك و ترديدهاى زيادى پيدا مىشود : آيا قاب ساعت ، سرمه دان ، قاشق و امثال آن جزء ظروف ( اوانى ) محسوب مىشود ؟ همچنين در مورد وجوب سجده بر زمين و آنچه از زمين مىرويد غير از مأكولات و ملبوسات ، به عنوان يك حكم كلّى معلوم است ؛ ولى آيا داروهاى گياهى ، قشر فواكه و مانند آن از مأكولات است يا نه ؟ و برگ‌هاى درختانى مانند درخت نخل كه از آن كلاه مىبافند جزء ملبوسات است يا نه ؟ تغيير تقديرى در آب‌هاى تيره كه مثلًا مقدارى از خون در آن ريخته شده مصداق تغييرى است كه موجب نجاست آب كر مىشود يا نه ؟ يا در مسائل تازه‌اى مانند مشاهدهء زنان بىحجاب در تلويزيون در پخش مستقيم آيا مصداق « نظر به نامحرم » محسوب مىشود ؟ و يا شنيدن آيهء سجده از رسانه‌هاى عمومى مصداق استماع آيات سجده و موجب وجوب سجده مىشود يا نه ؟ و امثال اين گونه موضوعات كه در سراسر فقه وجود دارد و معمولًا فقها متكفّل تشخيص موضوع مىشوند و حكم آن را بيان مىكنند . به يقين اگر تشخيص اين موضوعات به دست مقلّدان داده شود بسيارى از آنها سر در گم مىشوند و در تشخيص وظيفهء خود مىمانند لذا تشخيص اين موضوعات را مىتوان يكى از وظايف فقها دانست . البتّه انكار نمىكنيم اگر در ميان مردم تيزهوشانى باشند كه قدرت بر تشخيص همه يا بعضى از اين موضوعات داشته باشند مىتوانند به تشخيص خود عمل كنند . تأثير زمان و مكان در اجتهاد : شكّى نيست كه زمان و مكان مىتواند به گونه‌اى خاص در اجتهاد فقيه تأثير داشته باشد . براى بررسى اين مهم ، مباحث فراوانى از قبيل : مقصود از زمان و مكان و مراد از تأثير اين دو در اجتهاد ، قلمرو و چگونگى تأثير زمان و مكان و مباحث ديگر . . . بايد مورد بحث و تحقيق قرار گيرد . چون موضوع اين بحث ، بررسى علوم پيش نياز اجتهاد است ، بحث تأثير زمان و مكان بر اجتهاد در همين مجموعه آمده است . * * *